Trong dòng chảy lịch sử y học cổ truyền Việt Nam, Lương y Hoàng Nguyên Cát luôn được nhắc đến như một trong những bậc tiền nhân đặt nền móng quan trọng cho nghề thuốc dân tộc. Không chỉ là một danh y nổi tiếng vùng Nghệ – Tĩnh thế kỷ XVIII, ông còn là tác giả của bộ sách “Quỳ Viên gia học” – công trình được giới chuyên môn đánh giá là “viên ngọc quý” của Đông y Việt Nam hiện nay.
Xuất thân & gia thế của một lương y tận tụy
Hoàng Nguyên Cát (1702 – 1779), huý Nguyên Mỹ, hiệu Long Môn tiên sinh, ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống Nho y tại làng Vạn Lộc, huyện Chân Phúc – nay là phường Cửa Lò (Nghệ An). Theo phả tộc và các tài liệu nghiên cứu, ghi chép: Tổ tiên họ Hoàng đến lập nghiệp tại vùng đất này từ thế kỷ XV – khi thời điểm đất nước loạn lạc & nghĩa quân Lam Sơn của Lê Lợi đang kháng chiến chống sự xâm lược của quân Minh. Cái nôi của đất Nghệ Được Nguyễn Trãi ví như “phên dậu thứ ba” của đất nước, có địa thế hiểm yếu (núi Hồng Lĩnh, sông Lam, sông La) che chắn, là vùng đất xung yếu giữa Bắc và Nam. Hơn nữa, nhân dân xứ Nghệ có truyền thống yêu nước, tinh thần chiến đấu dũng cảm, trung hậu, chính yếu tố đó – đã giúp họ Hoàng lựa chọn mảnh đất này để vun bồi gốc rễ, góp phần tạo dựng cộng đồng cư dân đầu tiên ở trại Cây Bàng – tiền thân của đô thị biển Cửa Lò ngày nay.
Ngay từ thuở thiếu thời, lương y Hoàng Nguyên Cát đã hấp thụ nền tảng tinh hoa y thuật từ cha – Hoàng Bạt Đăng, một thầy thuốc nổi tiếng trong vùng được nhân dân tôn kính. Dưới sự giáo dục có nền tảng căn bản như thế, năm 21 tuổi, ông đỗ Hiệu sinh tại trường huyện, mở ra con đường khoa bảng rộng mở. Tuy nhiên, thay vì tiếp tục thi cử đỗ đạt công danh, Hoàng Nguyên Cát chọn theo tiếng gọi của nghề y, dấn thân vào con đường chữa bệnh cứu người. Với vốn học của mình, ông có thể tiến bước trên con đường khoa bảng. Nhưng ngược lại – chính tiếng gọi khát vọng từ con tim đã hướng tâm cái trí theo nghề y gia truyền: chữa bệnh cứu người, mà trước hết là chữa bệnh cho cha mẹ và người thân, ông đã đi khắp nơi để tìm thầy theo học và tìm hiểu về Nam dược.
“Trời không phụ người có lòng” – Khi nhờ cơ duyên, ông tìm được đến với danh y Châu Vạn Tiên Sinh ở Thanh Chương để học nghề, được danh y truyền dạy tận tâm toàn bộ kinh nghiệm và gả con gái cho – chính người vợ hết lòng chăm lo đời sống, làm hậu phương vững chắc đã giúp cho Hoàng Nguyên Cát có điều kiện chuyên tâm với nghề y – và trở thành lương y có tiếng. Những năm tháng tu học & rèn luyện đến khi trưởng thành, ông đã xin thầy hồi hương trở về nơi chôn rau cắt rốn để phụng dưỡng cha mẹ và hành nghề bốc thuốc, trở thành lương y được nhân dân tín nhiệm rộng rãi.
Cả một thời thanh xuân dành trọn cho nền y học
Trong suốt hơn 46 năm hoạt động và tìm tòi, thu thập hiểu biết về Đông y, Hoàng Nguyên Cát không chỉ chữa trị cho hàng ngàn bệnh nhân mà còn dành trọn tâm sức ghi chép, nghiên cứu và truyền dạy nghề thuốc cho bà con trong vùng. Nhân dân tương truyền: ông lập lớp dạy con chữ cho trẻ em quanh vùng, đào tạo nhiều thế hệ Lương y trẻ, góp phần lan toả tri thức y học dân tộc vào đời sống.
Quan điểm dùng thuốc cứu người của ông: Khi bệnh trạng chưa đến nỗi phức tạp, nguy hiểm. Cơ thể người bệnh còn có thể chịu đựng và thích hợp với bài thuốc gia truyền ấy: Tuyệt đối ông ko dùng thuốc bừa bãi. Ông không những là người góp phần đặt nền móng cho Y học dân tộc nước nhà, mà còn là khởi xướng đạo đức tốt đẹp của người thầy thuốc: đó là Y ĐỨC
Hoàng Nguyên Cát cho rằng: “Đời và Đạo thật là bao la rộng rãi, chẳng khác gì rừng rậm và biển cả hay mở rộng ra là vì sao cùng những tinh tú trên bầu trời vũ trụ; hay như mối tương quan của con người đối với tự nhiên …. Điều ấy khiến người thầy thuốc phải gỡ cho được muôn ngàn sợi dây chắp thành một mối; phải thâu tóm muôn vàn bệnh trạng vào đầu các ngón tay…”- Bởi vậy, về Y lý ông chuyên Ôn bổ, chú trọng ở 3 mặt là “Bồi bổ thuỷ hoả”, “Điều hòa âm dương” và “Bình can, bổ tỳ, tư thận”. Việc điều trị, với ông là sự cân bằng âm dương, điều hoà sinh khí – đó chính là Y LÝ
Ông cho rằng: Nghệ Tĩnh là nơi nóng nhiều nên bệnh do hàn tà xâm nhập ít hơn, bởi vậy không nên mang phương thang của Trọng Cảnh ra áp dụng một cách máy móc. Ông tán thành ý kiến: Đọc sách Trọng Cảnh nên phục tấm lòng Trọng Cảnh, nên giữ pháp của Trọng Cảnh, chứ không câu nệ phương thang Trọng Cảnh. Chính những điều nghịch lý đó lại là tôn chỉ giúp ông vững tay chèo trên dòng chảy Y Đức – Y Lý
Xuyên suốt hành trình của mình, di sản lớn nhất mà ông để lại chính là bộ sách “Quỳ Viên gia học” – Tinh hoa của ngành y học cổ truyền, gồm nhiều tập chuyên sâu: nội khoa, ngoại khoa, phụ khoa, nhi khoa, dược tính, bệnh án, kinh nghiệm chân truyền… được kết tinh từ Thân – tâm – trí của nửa đời nghiên cứu, với hơn 198 vị thuốc Nam, 48 bài thuốc và 68 bệnh án tổng kết.
Tư tưởng y học vượt thời đại của “Quỳ viên gia học”
Trong bộ sách, ông thể hiện nhiều quan điểm y lý sâu sắc: Đề cao Y đức, thận trọng khi dùng thuốc, tuyệt đối không kê đơn bừa bãi. Nhấn mạnh nguyên tắc Điều hòa âm dương, “Bồi bổ thủy – hỏa”, “Bình can – bổ tỳ – tư thận”. Áp dụng triệt để phương châm “Nam dược trị Nam nhân”. Tiếp thu tinh hoa y học cổ truyền nhưng không máy móc rập khuôn phương thang của Trọng Cảnh. Ghi chép tỉ mỉ bài thuốc, vị thuốc và bệnh chứng đặc trưng theo khí hậu vùng Nghệ – Tĩnh.
Giới chuyên môn nhận định “Quỳ Viên gia học” là bộ sách có giá trị khoa học lớn xuyên suốt dòng lịch sử của xứ Nghệ đến tận ngày nay, là kết tinh của tri Y & Đạo, Quỳ Viên mang trong mình Y Đức – Y Lý – Y Đạo: chủ trương lấy con người làm gốc rễ, nguyên lý trời dất – vũ trụ làm căn nguyên, kinh nghiệm lâm sàng và thực tiễn chữa bệnh là chất xúc tác mà cả đời ông tu nghiệp trên con đường hành thiện, bốc thuốc – cứu người. Đó là tinh hoa y học cổ truyền còn để lại cho hậu thế với những tư tưởng học thuật đi trước thời đại …
Di sản còn mãi với thời gian
Sau khi ông mất vào ngày 29/4 năm Kỷ Hợi (1779), người dân Cửa Lò bảo nhau lập mộ gìn giữ hương khói và nhà thờ để tưởng nhớ công lao của một bậc danh y đức độ đối với nhân dân trong vùng. Đến tận ngày nay, tên của ông đã được đặt cho đường phố tại thị xã Cửa Lò và TP. Vinh, trở thành niềm tự hào của người con xứ Nghê.
Bộ sách “Quỳ Viên gia học” đang được đề nghị lập hồ sơ công nhận Bảo vật Quốc gia, nhằm vinh danh giá trị to lớn đối với nền Đông y Việt Nam. Cuộc đời và sự nghiệp của lương y Hoàng Nguyên Cát là minh chứng tiêu biểu cho tinh thần “lương y như từ mẫu”, cho khát vọng chữa bệnh cứu người và truyền thừa tri thức y học Việt Nam. Những đóng góp của ông không chỉ thuộc về vùng đất Nghệ An mà còn là tài sản quý báu của nền y học dân tộc.
